Hürmüz krizi sürüyor: İran geçişleri kapadı, 800 gemi mahsur

İran’ın iki haftalık ateşkese rağmen Hürmüz Boğazı ablukasını kaldırmayı reddetmesi, Devrim Muhafızları koordinasyonunda ücretli geçiş mekanizması dayatması, Ortadoğu’da gerilimi tırmandırıyor.

İran, ABD ile üzerinde uzlaştığı iki haftalık ateşkese rağmen Hürmüz Boğazı ablukasını kaldırmıyor.

Ateşkesin yürürlüğe girdiği Çarşamba gününden bu yana sadece çok sınırlı sayıda geminin boğazdan geçiş yaptığı bildiriliyor.

Hürmüz Boğazı’nın açılmaması ve ABD-İran ateşkesinin İsrail’in Lübnan’a saldırıları nedeniyle her an bozulabileceği endişesi, bugün petrol fiyatlarının yeniden yükselmesini beraberinde getirdi.

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a saldırması üzerine Tahran rejiminin Hürmüz Boğazı‘nı gemilerin geçişine kapatması, bölgede yüzlerce gemi ve tankerin mahsur kalmasına yol açmıştı. İran, bu hamlesiyle küresel enerji krizinin fitilini ateşlemişti.

Kırılgan ateşkes belirsizliği gideremedi

Uluslarası denizcilikle ilgili haber, veri ve analizleriyle tanınan Llyod’s List’e göre bölgede 800’ü aşkın gemi mahsur kalmış durumda.

ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın “Hürmüz Boğazı’nın tamamen, derhal ve güvenli biçimde açılmasını” kabul ettiğini açıkladı.

Ancak İran buna yanaşmıyor. Hatta Tahran rejiminin on maddelik planında “İran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünün sürdürülmesi” öngörülüyor.

Bölgede mahsur kalan gemiler de boğazdan geçişlere henüz cesaret edemiyor. Llyod’s List’in Genel Yayın Yönetmeni Richard Meade, Hürmüz Boğazı’ndan geçişler konusunda neden ihtiyatlı davranıldığına “Bir gemi vurulursa, en başa döneriz. O zaman kimse ateşkese güvenmez” sözleriyle açıklık getiriyor ve “Herkesin gergin olması anlaşılır bir durum” diyor.

Armatörler güvenli olacağından emin olmak istiyor

Deniz taşımacılığı şirketleri çekincelerini dile getiriyor. Japon Armatörler Birliği, “Bu bölgenin geçiş için güvenli olup olmadığını hâlâ bilmiyoruz” diyor.

Uluslararası Denizcilik Odası’ndan (ICS) John Stawpert da armatörlerin seferlere yeniden başlayabilmek için boğazdan geçişin güvenli olduğundan emin olmak istediklerine işaret ediyor.

İran ve ABD’nin ateşkes mutabakatına rağmen son 24 saat içinde sadece bir petrol tankeri ile beş yük gemisinin Hürmüz Boğazı’ndan geçtiği bildiriliyor.

Oysa İran savaşının başladığı 28 Şubat’tan önce boğazdan günlük ortalama 140 gemi geçiyordu.

İran’dan gemilere “deniz mayını” uyarısı

İsrail’in, ABD ile İran arasındaki ateşkese rağmen Lübnan‘a saldırılarını sürdürmesi Tahran’ın sert tepkisine yol açtı. İran’ın, İsrail‘i “ateşkesi ihlal etmekle” suçlamasına yol açan gerilim, önümüzdeki günlerde ABD ile İran heyetleri arasında Pakistan’da yapılması öngörülen müzakereleri gölgeliyor.

İran’ın yarı resmi Fars Haber Ajansı, ateşkes ile açılacağı duyurulan Hürmüz Boğazı’nın İsrail’in Lübnan’a saldırıları nedeniyle kapatıldığını bildirdi.

Tesnim Haber Ajansı da iki haftalık ateşkes süresince gemilerin İran’ın izni olmaksızın boğazdan geçemeyeceğini yazdı.

Rusya’nın haber ajansı TASS da bugün İranlı bir yetkiliye dayandırdığı haberinde boğazdan günde ancak 15 geminin geçişine izin verileceği bilgisini paylaştı.

İran ayrıca bugün Hürmüz Boğazı’ndan geçiş planlayan gemilere “deniz mayınları ile temasın önlenmesi için” Devrim Muhafızları ile koordinasyon sağlama çağrısı yaptı, paylaştığı haritada kullanılması gereken alternatif güzergahlara yer verildi.

Ücretli geçiş dayatması

İran’ın paylaştığı güzergah İran kıyıları ile Larak Adası arasında yer alıyor ve Lloyd’s List bu geçişi “geçiş ücretine tabi güzergah” olarak nitelendiriyor.

Bütün bu gelişmeler, İran’ın boğazda uyguladığı ablukanın kalkmayacağına, hatta geçişlerin artık ücretli olacağına işaret ediyor.

Savaştan önce Hürmüz Boğazı’ndan geçişler serbestti. Tahran rejimi kurulacak yeni bir mekanizma ile bundan sonra geçişi ücretli yapacağını söylüyor.

Hatta İran’ın bu mekanizmayı fiilen yürürlüğe koyduğu iddia ediliyor. Zira boğazdan geçmek isteyen gemilerin geçiş kodları almaları ve Devrim Muhafızları eşliğinde tek bir kontrollü koridordan geçişi kabul etmeleri gerekiyor.

AB: Herhangi bir ücret ödemeyi kabul etmeyiz

Financial Times gazetesinin haberine göre Tahran Hürmüz Boğazı’ndan geçen her varil petrol için kripto para birimiyle ödenmek üzere bir dolar talep ediyor ve bu sayede ülkenin yeniden imarı için milyonlarca dolar gelir sağlamayı hedefliyor.

İran basınında yer alan haberlere göre de İran meclisindeki bir komite bu geçiş ücreti uygulamasını Mart ayı sonunda onayladı.

Avrupa Komisyonu Sözcüsü Anouar El Anouni ise bugün Brüksel’de yaptığı açıklamada “uluslararası hukukun kamu yararına olan seyrüsefer özgürlüğünü güvence altına aldığına” ve “deniz taşımacılığının serbest olması gerektiğine” dikkat çekti.

Anouni, Avrupa Birliği’nin (AB) “herhangi bir ödeme yapmayı kabul etmeyeceğini” söyledi.

Hukukçular ne diyor?

Kiel Üniversitesi’nden deniz hukuku uzmanı Nele Matz-Lück’e göre İran uluslararası hukuk uyarınca, sivil gemiler için Hürmüz Boğazı’ndan ücretsiz geçişi garanti etmekle yükümlü.

Lüneburg Üniversitesi’nden Valentin Schatz da aynı görüşte. Schatz, Hürmüz Boğazı’nın ana geçiş güzergahının hukuken uluslararası sular olarak kabul edildiğine dikkat çekiyor, Iran’ın egemenliği altındaki kıyı kesiminin de gemi trafiğine açık olması gerektiğini kaydediyor.

Peki hukuken atılabilecek adımlar var mı? Hukukçu Schatz, bunun zor göründüğüne, İran’ın Uluslararası Deniz Hukuku Mahkemesi ya da Uluslararası Adalet Mahkemesi’ne taraf olmadığını söylüyor.

İran ile koordinasyon olmadan geçmek tehlikeli mi?

İran Devrim Muhafızları, Hürmüz Boğazı’nı fiilen kontrol ediyor. Sınırlı askeri eylemler veya tehditler bile gemilerin geçişini aksatabilir, halihazırda artan gemilerin sigorta primlerini ve enerji fiyatlarını daha da arttırabilir.

Savaşın başında, petrol tankerleri ve kargo gemileri kamikaze insansız hava araçları (İHA), seyir füzeleri ve patlayıcı botlarla saldırıya uğradı.

İran, saldırılarda ABD ve İsrail ile ilintili gemilerin hedef alındığını söylüyor.

Ama saldırıya hedef olmaktan endişe eden ülkeler ve şirketler, belirsizlik ortadan kalkana kadar risk almak istemiyor.

Peki çözüm ne?

Uzmanlara göre Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiğinin yeniden başlaması, bölgede sürdürülebilir bir barışın tesisine bağlı.

Bu nedenle gözler, ABD ile İran arasında Pakistan’da yapılacak müzakerelere çevrildi.

İran’ın Hürmüz ablukası, enerji fiyatlarında yol açtığı artış, ABD Başkanı Donald Trump’ı hem iç siyasette hem de uluslararası alanda zora sokuyor.

Bu nedenle İran ile Hürmüz’de ortak bir projeyi bile gündeme getirdi.

Donald Trump, ABC News’e verdiği demeçte, ABD ve İran’ın ücretli geçiş mekanizmasını “ortak girişim” yoluyla işletebileceğini öne sürdü. Ama Beyaz Saray hemen ardından, Hürmüz Boğazı’nın derhal ve hiçbir kısıtlama olmaksızın yeniden açılması gerektiği yönünde açıklama yapmak zorunda kaldı.

Trump’tan NATO müttefiklerine ultimatom iddiası

Bu arada Başkan Trump, NATO müttefiklerinin Hürmüz Boğazı’nın güvenliğinin sağlanmasında ABD’yi desteklemesini istiyor.

Hatta Alman basında yer alan haberlere göre Trump, Avrupalı müttefiklerine Hürmüz’de istikrarın sağlanmasına sunacakları askeri katkıları bildirmeleri için ultimatom verdi. Amerikan basınında ise Trump’ın beklediği desteği alamaması halinde, ilgili ülkeleri cezalandırmak için, aralarında Almanya’nın da yer aldığı bazı Avrupa ülkelerindeki askerlerini çekeceği iddia ediliyor.

AFP, AP, Reuters, dpa/ DA, TY