KKTC’de 17 tüp bebek kliniği ve mevcut duruma bakış…

19 Mayıs 2026 tarihinde saat 09.30’da Ercan Havalimanı’nda kale 8 diye bilinen polis kontrol noktasında beraberinde bulundurduğu Life Parcel yazılı ve referans numaralı embriyo tankında 4 ayrı tüpte toplam 4 adet embriyo ile yetkili makamdan izinsiz olarak KKTC’den çıkış yapacağı esnada tespit edilen zanlı İnsan Hücre, Doku ve Organ Nakli Yasasına Aykırı Harekette bulunduğu gerekçesiyle tutuklandı. Sonrasında yargı huzuruna çıkarıldı. Süreç devam ediyor.

***

Ardından 21 Mayıs 2026’da “ İnsan hayatının başladığı yerde, ticaret mantığı hakim olamaz” başlıklı yazımda konuya duyarlılığımı yansıtıp bir yerine şunları yazdım:

“KKTC’de yaygın denilebilecek ölçüde tüp bebek merkezi faaliyet göstermektedir. Sağlık turizmi açısından bu merkezlerin ekonomik katkısı olduğu da inkâr edilemez. Yurt dışından gelen çiftler, burada tedavi görüyor, otellerde kalıyor, harcama yapıyor. Ekonomik hareketlilik oluşuyor.

Ancak mesele yalnızca ekonomi değildir.

İnsan hayatının başlangıç aşaması üzerinden oluşan bir sektör, sıradan ticari faaliyet gibi değerlendirilemez.

Dünyanın pek çok ülkesinde tüp bebek uygulamaları çok katı kurallara bağlıdır. Çünkü burada yalnızca sperm ve yumurta birleşmesi yoktur. Burada genetik yapı vardır, insan kimliği vardır, soy bağı vardır, etik vardır, hukuk vardır.

KKTC’de ise uzun süredir denetimlerin yeterli olmadığı yönünde ciddi iddialar seslendirilmektedir.”

                                                          ***

22 Mayıs Cuma günü Vita Altera yönetimi yazılı bir açıklamayla kendilerini savunmadan çok bilgi vermeyi tercih edip, açıklamayı şöyle tamamladı: “ Haberlere konu olan durum, herhangi bir “kaçak”, “izinsiz” veya yasa dışı işlem gerçekleştirme amacı taşımamaktadır. Süreç içerisinde ortaya çıkan husus, idari onay prosedürünün tamamlanma aşamasına ilişkin teknik ve zamansal bir değerlendirmeden ibarettir. Nitekim Sağlık Bakanlığı’nın yaptığı resmi açıklamada da, başvurunun değerlendirmeye alındığı ve devamında ilgili kurul tarafından onaylandığı açık şekilde ifade edilmiştir.

   Vita Altera olarak faaliyetlerimizi her zaman etik değerlere, sağlık mevzuatına ve uluslararası standartlara uygun biçimde yürütmekteyiz. İnsan hayatı ve hasta hakları konusundaki hassasiyetimiz, kuruluşumuzdan bu yana en temel ilkemiz olmuştur. Şirketimiz ve faaliyetlerimiz, ilgili kamu otoriteleri tarafından yürütülen rutin ve planlı denetim süreçlerine düzenli olarak tabi tutulmakta olup, tüm süreçler mevzuata uygun şekilde sürdürülmektedir.

   Kamuoyunda oluşabilecek yanlış algıların önüne geçmek adına özellikle vurgulamak isteriz ki; şirketimiz tarafından yasa dışı bir girişim ya da kötü niyetli bir faaliyet söz konusu değildir. Konuyla ilgili resmi makamlarla tam iş birliği içerisinde hareket edilmekte olup, sürecin sağlıklı şekilde tamamlanacağına inancımız tamdır”.

***

Önceki gün ve dün konuyla ilgili farklı kaynaklardan görüş derlemeye çalıştım.

Farklı ülkeye embriyo gönderimiyle ilgili Sağlık Bakanlığı’nın verdiği belgenin bir örneğine de sahip oldum

Derlediklerimi asgari yorumla sizlere aktarmak istiyorum. Aktarmak istiyorum ki fikir üretmek için bilgi sahibi olunsun. Yazdıklarımla yanlış varsa da doğrusuyla düzeltelim.

***

KKTC’deki tüp bebek merkezleri, Sağlık Bakanlığı’nın denetimleri altında, Avrupa standartları ve ilgili mevzuatına uyumlu şekilde faaliyet göstermektedir. Mevzuatın temel amacı, insan sağlığının en üst düzeyde korunmasını sağlamak üzere insan hücre, doku ve organlarına ilişkin kalite, etik ve güvenlik standartlarını düzenlemektir. Bu kapsamda Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri, uluslararası standartlarda bir kalite sistemi kurmak ve “İyi Uygulama Prensipleri”ne (Good Practice) uygun şekilde çalışmak zorundadır.

KKTC’de tüp bebek merkezlerinin faaliyetleri yalnızca merkezlerin kendi inisiyatifine veya vicdani değerlendirmelerine bırakılmamış, aksine sıkı bir yasal denetim mekanizmasına bağlanmıştır.

Merkezler, Sağlık Bakanlığı’na bağlı Koordinasyon Kurulu ve bu kurul bünyesindeki Hücre ve Üremeye Yardımcı Tedavi Denetleme Komitesi tarafından denetlenmektedir. Sağlık Bakanlığı, merkezleri düzenli olarak kontrol etmekte; ayrıca şikâyet olması halinde ani ve yerinde denetimler de gerçekleştirmektedir. Mevcut durum ya da beyanlar bu olsa da eksiksiz denetim şart… Bunun yanında uluslararası rekabet koşulları da kliniklerin yeterli donanıma sahip, kaliteli binalarda ve yüksek hizmet standardı ile faaliyet göstermesini zorunlu kılmaktadır.

***

KKTC’deki tüp bebek merkezlerine başvurular çoğunlukla Avrupa ülkelerinden, özellikle İngiltere’den, ayrıca Türkiye, Orta Doğu ülkeleri, daha sınırlı olmak üzere ABD ve Uzak Doğu ülkelerinden yapılmaktadır. Bu durum, KKTC’nin üremeye yardımcı tedavi alanında uluslararası ölçekte tercih edilen bir merkez olduğunu göstermektedir.

***

Sperm, yumurta ve embriyo temini ile bunların ülkeye girişi ve çıkışı izne tabidir. Sperm temini bakımından klinikler genellikle akredite olmuş, çoğunlukla Danimarka merkezli sperm bankalarından hizmet almakta ve bu süreç Sağlık Bakanlığı’ndan alınan izinler doğrultusunda yürütülmektedir.

Sperm bankaları, gerekli bulaşıcı hastalık ve genetik taramaları yaptıktan sonra bu hücreleri temin etmektedir. Bağışçıların kimlikleri ise gizli tutulmaktadır. Kullanılacak yumurtanın kişinin kendi yumurtası olmaması halinde de Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenen kurallar çerçevesinde gerekli tarama ve tahliller yapılmakta, bağışçılar anonim kalmak kaydıyla yumurta temini sağlanmaktadır.

***

KKTC’de taşıyıcı annelik belirli şartlar altında mümkündür; ancak bu uygulama yalnızca tıbbi zorunlulukların bulunması ve özel izinlerin alınması halinde gerçekleştirilebilir. Kişisel veya sosyal tercihler sebebiyle taşıyıcı anne kullanımına izin verilmemektedir. Taşıyıcı anneliğe başvurulabilmesi için genetik annenin doğuştan rahminin bulunmaması, rahminin cerrahi olarak alınmış olması, rahimde gebeliği imkânsız kılan doğumsal anomalilerin mevcut olması veya gebeliğin annenin hayatını ciddi şekilde riske atacak ağır sağlık sorunlarına yol açması gibi tıbbi zorunlulukların bulunması gerekmektedir. Bu süreçte Etik Onay Komitesi’nin onayı ve Sağlık Bakanlığı’nın izni şarttır.

***

KKTC bakımından önemli olan tüp bebek merkezlerinin sayısal fazlalığı değil, denetlenebilir, nitelikli ve uluslararası standartlara sahip merkezlerin varlığıdır. Son yıllarda KKTC’de tüp bebek kliniklerinin sayısında artış yaşanmış olup mevcut durumda ruhsatlı 17 klinik bulunmaktadır.

Ancak ihtiyacın üzerinde bir artış yaşanması ve bunun kurala bağlanmaması halinde denetim zorlukları, haksız rekabet ve hizmet kalitesinde sorunlar ortaya çıkabilecektir.

Bu nedenle, ihtiyaca yönelik yatırım yapılması, yatırımcının korunması ve gereksiz yatırımlarla kaynak israfının önlenmesi amacıyla bir “ön izin” mekanizmasının oluşturulması önem taşımaktadır. Böylece yalnızca gerekli ön izni alan yatırımcıların tüp bebek kliniği açabilmesi sağlanmalıdır.

                                                        ***

   Yurt dışından gelen başvuru sahiplerinin KKTC’deki tüp bebek merkezlerini tercih etmesinin başlıca nedenlerinden biri, uygun maliyetle kaliteli sağlık hizmeti alınabilmesidir. KKTC, uzun yıllardır Avrupa tüp bebek hasta pazarından önemli bir pay almakta olup, fiyat-performans dengesi bakımından tercih edilen ülkeler arasında yer almaktadır.

   Ayrıca Avrupa ve Türkiye’den KKTC’ye seyahatin kolay olması ve ülkenin güvenli bir destinasyon olarak görülmesi de bu tercihte etkili olmaktadır. Bununla birlikte, son yıllarda uluslararası sıralamalarda bazı değişiklikler yaşanmış, daha önce KKTC’nin gerisinde bulunan bazı ülkeler lobi ve pazarlama faaliyetleriyle öne çıkmıştır.

   Bu süreçte zaman zaman etik dışı rekabet, yanıltıcı haberler ve kirli propaganda yöntemleriyle KKTC’deki tüp bebek merkezleri hedef alınabilmektedir.

                                                            ***

Embriyo gönderimi bakımından da hücre, sperm, yumurta ve embriyo giriş-çıkışları izne tabidir. Bu işlemler ancak bir tüp bebek merkezinden başka bir tüp bebek merkezine veya gerekli izinlerin alınması koşuluyla sperm bankalarından KKTC’deki bir tüp bebek kliniğine yapılabilmektedir. Embriyolar bir çifte ait olduğundan, ilgili çiftin talebi ve gerekli izinler doğrultusunda başka bir tüp bebek kliniğine gönderilebilmektedir.