Kıbrıs Türk Halkının devlet hafızası, 1983’te başlamadı…
Genellemelerle tanımlama yapmayı sevmem.
“Kıbrıslı Rumlar” diye başlayan her cümlenin bütün bir toplumu aynı torbaya doldurmasından rahatsız olurum. Rum tarafından “Kıbrıslı Türkler” denilerek kurulan cümlelere de aynı gözle bakarım.
Benim yazılarımda eleştirinin muhatabı, Kıbrıs Rum siyasi liderliğidir. Komşumuz, arkadaşımız, aynı adanın geleceğini paylaşacağımız insanlar değil.
Bunu baştan söyleyeyim.
***
1960 Kıbrıs Cumhuriyeti, Kıbrıslı Türklerle Kıbrıslı Rumların ortaklığıyla kuruldu. 21 Aralık 1963 sonrasında bu ortaklık anayasal kimliği ağır biçimde bozuldu, devlet Rum liderliğinin işgali altına girdi.
Ancak bütün sorumluluğu karşı tarafa yükleyerek kendi liderliğimizin tutumunu tartışma dışında bırakamayız.
Dönemin Kıbrıs Türk liderliği, ortaklık haklarımızı koruyacak etkili siyasi mücadeleyi verebildi mi?
Bence veremedi.
***
Rum liderliği devletin bütününü temsil etme iddiasını dünyaya kabul ettirirken, Kıbrıslı Türkler ortağı olduğu kendi devletlerinin kapısında bekletildi. Haklarımız hukuken ortadan kalkmasa da kullanılamaz hale getirildi. Saldırılarla 103 köyden koparılan Kıbrıslı Türkler, canlarını kurtarabilecekleri yerlere sığındı.
Kıbrıslı Rumlar mal sahibi gibi davranırken, kurucu ortak Kıbrıslı Türkler yarım buçuk kiracı durumuna düşürüldü.
“Kötü ev sahibi kiracıyı mal sahibi yapar” derler.
***
28 Aralık 1967’de kurulan Kıbrıs Geçici Türk Yönetimi, kendi yönetim çatımızı kurma yolunda önemli bir kurumsal adımdı. 21 Nisan 1971’de “geçici” sözcüğü kaldırıldı.
Makarios liderliği, psikolojik kopuşun adayı nasıl parçaladığını, ÇOK PARÇALI TAKSİMİ var ettiğini göremedi.
1974’te iki aşamada gerçekleşen Barış Harekâtı sonrasında, 1 Ekim’de Otonom Kıbrıs Türk Yönetimi ilan edildi.
O günlerde askerî başarının ekonomik başarılarla taçlandırılması gerektiği söyleniyordu.
Doğruydu ama eksikti.
Ekonomiye siyaseti, hukuku ve demokrasiyi eklemeden kalıcı başarıdan söz edilemezdi.
Ardından 13 Şubat 1975 geldi.
Kıbrıs Türk Federe Devleti kuruldu.
Kurucu Meclisin hazırladığı anayasa, 8 Haziran’da halkoylamasıyla kabul edildi. Çok partili, parlamenter ve demokratik devlet düzeninin anayasal zemini oluşturuldu.
Adında “cumhuriyet” sözcüğü bulunmaması, halkın seçtiği organlarla yönetildiği gerçeğini değiştirmiyordu.
Bu nedenle açıkça söylüyorum, Kıbrıslı Türklerin devletleşme tarihini 15 Kasım 1983’ten başlatmak, 1975’i ve öncesindeki birikimi silikleştirir, gölgede bırakır.
KKTC’nin ilanı, bu tarihsel devamlılığın içinde değerlendirilmelidir.
***
İki anayasa arasındaki, özellikle önemsediğim farklardan biri de devlet başkanının görev sınırıdır. Federe Devlet Anayasası, bir kişinin arka arkaya ancak iki kez devlet başkanı seçilebileceğini söylüyordu. KKTC Anayasası’nda aynı sınırlama bulunmuyor.
Küçük bir ayrıntı mı?
Hiç değil.
Devletin adını tartışırken iktidarın sınırlarını unutursak, demokrasinin özünü kaçırırız.
1983 öncesindeki tartışmaları hatırlayanlar, bu vurgumun nedenini daha kolay anlayacaktır.
Tarihi yalnızca tören günlerinde hatırlamak yetmez. Hangi kurumun hangi ihtiyacın içinden doğduğunu, hangi anayasal güvencenin neden benimsendiğini de konuşmalıyız.
Devlete saygı, geçmişte alınan her kararı sorgusuz alkışlamak değildir.
Yurttaşın iradesini koruyan kuralları yaşatmak, gerektiğinde yönetenlere sınırlarını hatırlatmaktır. Çünkü devlet, onu yönetenlerden daha uzun ömürlü olmak zorundadır. Bunun güvencesi de toplumun demokratik hafızasıdır.
Bu hafızayı korumak, geçmişe saplanmak değil, geleceği daha sağlam bir demokratik zeminde kurabilmek için yaşadıklarımızdan açık ve dürüst biçimde ders çıkarmaktır.
***
Bugün 15 Kasım 2026.
KKTC’nin ilanının yıldönümünde, 28 Aralık 1967’de kurumsal bir şemsiye altında başlayıp bugünlere gelişerek ulaşan kendi kendimizi yönetme irademizi selamlıyorum.
Devletin adını da, hafızasını da, demokratik niteliğini de birlikte önemseyerek…
