SpaceX ve Poyais Cumhuriyeti

Elon Musk dünyanın en zengin insanı. Son derece yaratıcı bir mühendislik dahisi. Tesla elektrikli otomobilleri, güneş panelleri ve batarya üretimi gibi günümüzde artık normal karşılanan girişimlerinin yanısıra, SpaceX, Neuralink ve The Boring Company isimli başka yaratıcı girişimleri de var. Görüldüğü gibi Musk tam bir dahi. Onu günümüzün Edison’u olarak tanımlayanlar da var.

Ancak karakter olarak zayıf yanları da dikkat çekiyor. Televizyon kameralarının önünde uyuşturucu kullanımından, Trump yönetiminde fiyaskoyla sonuçlanan bürokrasiyi küçültme girişimine, ABD’de ve Avrupa’da aşırı sağa destek vermesi, ırkçılık eğilimleri, kendisi gibi aşırı sağ fikirleri benimsemeyen politikacılara hakaret etmesine kadar uzanan bu zafiyetler kamuoyu nezdinde popülaritesini epey düşürdü. Pek çok iş yaşamında başarılı olmuş dahi gibi o da narsist bir karaktere sahip.

Musk’ın SpaceX şirketi 12 Haziran’da halka arz edildi. Bildiğiniz gibi bu firma, uzaya fırlatılan roketlerin yakıt depolanan birinci kademesini, fırlatıldığı rampaya geri döndürmeyi başararak, teknoloji tarihinde bir ilki başardı. Bu sayede, uzaya yük taşımanın maliyetinde muazzam bir düşüş sağlandı. Ünlü Avusturyalı ekonomist Schumpeter’in tanımı ile tam bir yaratıcı yıkım gerçekleştirdi ve sektördeki tüm rakiplerini bir anda devre dışı bıraktı. SpaceX, şimdi çok daha zor bir iş olan roketin ikinci kademesini oluşturan yakıt tankını da benzer yöntemlerle defalarca yere indirip yeniden kullanmak için uğraş veriyor. Bu sayede maliyetler daha da düşecek. Elon Musk bununla da yetinmiyor. Dünyanın en güçlü roketinin denemelerini yapıyor. Bu iki konuda da başarı sağlayarak uzaya fırlatılan yükün kilogram maliyetini 18,500 dolardan 185 dolara düşürmeyi hedef alıyor.

Testleri devam etmekte olan SpaceX’in en güçlü roketi Starship fırlatıldıktan hemen sonra

Foto: ABC News

SpaceX’in karlı hale gelmesinde, roket teknolojisinde yaptığı yaratıcı atılımların yanı sıra, iletişim konusundaki öncülüğü de rol oynuyor. Yakın zamana kadar jeostatik bir yörüngeye oturtulan dev uydularla sağlanan telefon, internet gibi iletişim olanakları  Elon Musk’ın yaratıcılığı ile yeni bir boyuta geçti. Artık bu çok pahalı uydular yerine, her geçen gün yeryüzüne çok daha yakın yörüngelerde uçan küçük uydular almaya başladı. Ancak, yerküreye göre sabit bir noktada durmayan bu küçük uyduların sağlıklı bir iletişim altyapısı oluşturabilmesi için birbirleriyle sürekli iletişim kurmaları gerekiyor. Ayrıca atmosfere yakın yörüngelerde uçan bu uyduların yer çekimi nedeniyle bir süre sonra atmosfere girip yanmaları nedeniyle sık sık yeni uyduların fırlatılması mecburiyeti de var. Starlink adı verilen bu ağ için SpaceX bugüne kadar uzaya on binin üzerinde uydu göndermiş. Askeri ve ticari nedenlerle bu teknolojiye büyük bir talep var. SpaceX’in düşük fırlatma maliyetleri sayesinde bu uyduların verdiği hizmeti geniş bir kullanıcı kitlesinin satın alması, işi son derece karlı hale getiriyor.

Elon Musk’ın kendisine yeni bir iş sahası olarak gördüğü sektörlerden biri de yapay zeka (YZ). Grok isimli bir YZ  modeli geliştirerek bu piyasanın önemli oyuncularından biri olmak istiyor. Ancak OpenAI, Anthropic ve Google bu konuda kendisinden bayağı ilerideler. Ayrıca bu sektör çok büyük yatırımlar ve elektrik enerjisi tüketimi gerektiriyor. Yani klasik yöntemlerle Musk’ın rakiplerini yakalaması epey zor. Ancak Elon Musk bu aşamada da yaratıcılığını konuşturmak niyetinde. Vizyonuna göre, YZ’in gereksinim gördüğü dev bilgiişlem merkezleri uzayda dünyanın yörüngesinde kurulacak. Bu sayede enerji kesintisiz düşük maliyetli olarak güneş panelleri vasıtasıyla elde edilecek. Ayrıca, uzayda soğutma ihtiyacı çok daha az olacağından enerji tüketimi de ciddi şekilde düşecek.

SpaceX de bu dev bilgi merkezlerinin kurulumu için gerekli malzeme ve ekipmanı kilosu 185 dolardan uzaya taşıyacak. Elon Musk’ın iddiasına göre bu işten sağlanacak gelir 28.5 trilyon dolara ulaşacak. Yani ABD’nin bugünkü milli gelirine eşit bir rakama. SpaceX’in ana gelir kaynağı da Starlink olmaktan çıkacak. Onun yerini, YZ altyapısına lojistik destekten ve Grok’un pazarlanmasından gelecek olan nakit girişi alacak.

Ancak tüm bu yatırımlar için büyük bir finansman kaynağı gerekiyor. Şu anda içerisinde Starlink’i de barındıran SpaceX, yaptığı yeni yatırımlara rağmen son derece karlı durumda ve önemli bir nakit akışı oluşturuyor.  YZ girişimi xAI (Grok) ise şimdilik ciddi şekilde zarar ediyor. Buna karşılık Elon Musk bu girişimin çok karlı hale geleceği inancında. Keza eski adıyla Twitter (yeni adı X) de bir iş modeli oluşturamamış durumda ve Elon Musk’ın politik emelleri ve egosu dışında bir faydası yok. O da zararda.

İşte bu aşamada Musk’ın yaratıcı, ama aynı derecede de riskli, yeni bir iş modeli devreye girdi. Şubat ve Mart aylarında yaptığı bir dizi operasyonla, zarar eden bu şirketlerini SpaceX çatısı altında birleştirdi. Daha sonra da SpaceX’in %3’ünü 75 milyar dolar karşılığında halka arz etti. 12 Haziran’da başarılı bir şekilde gerçekleşen ve arzın iki katı talep gelen bu hisse satışı sonucunda, şirketin toplam değeri 1.77 trilyon dolara ulaştı. Elon Musk da dünyanın ilk dolar trilyoneri oldu. Halka arzdan sonra hisselerin piyasa değerinin %20 daha prim yapmasıyla şirketin değeri 2 trilyon doları aştı. Ancak geçen yıl şirketin toplam cirosu 18.7 Milyar dolar iken, 4.9 milyar dolar net zararı söz konusuydu. Şirketin hisse değerinin önemli salınımlar göstereceği kesin.

SpaceX’de iki çeşit hisse var. Bu yapıda Elon Musk ve yakın çevresi şirketin %42.5 hissesine sahip olmakla birlikte, oy hakkının %83.8’ini elinde tutmaya devam edecek. Yani Musk ‘bana güven, paranı ver, gerisini bana bırak, hiç bir konuda da işime karışma’ diyor. Elon Musk’ın geçmişine bakarsak, çok büyük başarılarının yanı sıra, Twitter’de ve otonom arabalarda olduğu gibi, başarısızlıkları da söz konusu. Söyleyip de gerçekleştiremediği pek çok girişimi olduğu gibi, söz verdiği tarihte yaşama geçiremediği pek çok projesi de var. Örneğin, zaten oldukça zor bir proje olması beklenen Mars’da koloni kurulmasının, şimdiden en az üç yıl gecikeceği kesinleşti. Bunun nedeni, gerekli füze teknolojisinin geliştirilmesinin gecikmesi. Dünyadan Mars’a altı ayda ulaşabilmek için gezegenlerin güneş çevresinde belli bir konuma gelmesi gerekiyor. Bu fırsat penceresi bu yaz sona eriyor ve ortada Mars’a gidecek, tüm testleri tamamlanmış bir uzay gemisi yok. Bu fırsat bir daha üç yıl sonra söz konusu olacak. Ek olarak tüm karar mekanizması Elon Musk’da olduğundan, yatırımcının parasını keyfine göre harcaması hukuksal olarak olası. Örneğin halen SpaceX dışında tutulan ve zarar eden Neuralink ve The Boring Company şirketlerinin bir gün SpaceX tarafından satın alınmasını engellemek söz konusu olmayacak. Keza Elon Musk’ın yapacağı başka yeni girişimlerin de…

Risk almayı sevmediğimden olacak, şahsen Elon Musk’a bu şartlar altında paramı teslim etmek istemem. Ancak, benimle aynı düşünceyi paylaşan pek çok kişi bazı portföy yatırımları kapsamında farkında olmadan SpaceX’e para yatırmış olabilecektir. Bu durum, özellikle yurtdışı emeklilik fonlarında veya ETF’lerde (Borsa Yatırım Fonları) parası olanlar için söz konusu olacaktır.

SpaceX’in bu şartlarda halka arzı ve dünya piyasalarında bu kadar heyecan ve ilgi yaratması, bana ister istemez Poyais Cumhuriyeti’ni hatırlattı.

Poyais Cumhuriyeti Bayrağı

Kaynak: Flags of the World

19. yüzyıl başlarında Gregor MacGregor isimli bir İskoç, Karayip’teki askeri geçmişi sayesinde Londra’da yüksek sosyeteye girmeyi başarmış. Kendisini büyük bir girişimci olarak tanıtan MacGregor Orta Amerika’da İngiliz kolonyalistlerin yerleşmiş olduğu Poyais isimli bir devlet kurduğunu anlatmış. Kendisini de bu devletin prensi olarak tanıtmış. Ülkenin bayrağı, haritası ve başkenti ile ilgili broşürler sayesinde çevresinin kendisine olan ilgisinin daha da artmasını sağlamış. Hatta Poyais Cumhuriyeti adına İskoçya Merkez Bankası matbaasında para bile bastırmış. Önemli gazetelere de mülakatlar vermiş. Daha sonra da yüzlerce kişiye Poyais Cumhuriyeti’nin devlet tahvillerini satmış.

Poyais Cumhuriyeti

Kaynak: deviantart.com

Asıl adı Sivrisinek Sahili olan bu bölgede, aslında sivrisinekler ve vahşi hayvanlar dışında hiçbir şey yokmuş. MacGregor’a güvenen ve Poyais’e göç eden 270 İngiliz ve İskoç, gemiyle uzun bir yolculuktan sonra bölgeye ulaştıklarında  şaşkına dönmüşler. 200 kadarı sıtma ve diğer tropik hastalıklardan ölmüş. MacGregor ise İngiltere’de dolandırıcılık suçundan yargılanmış ama bir şekilde beraat etmiş.

Bu dolandırıcılık olayı ile SpaceX hisselerinin halka arzı arasında ciddi farklılıklar olduğu gibi bazı benzerlikler de var.

MacGregor Poyais’te verimli topraklar, ticarete uygun bir liman ve kurulmuş bir şehirde düzgün bir yaşam öneriyordu. Yönetsel ve finansal açıdan ise tüm yetkiler ondaydı. Fakat gerçekte ortada hiçbir şey yoktu ve adam tam bir dolandırıcıydı.

Musk ise Mars’ta bir koloni, uzayda veri merkezleri öneriyor. Hisselerini sattığı SpaceX ile ilgili tüm finansal ve yönetsel kararlar onda. Buna karşılık gerçekleştirdiği başlangıçta hayal gibi görülen bazı önemli başarıları da söz konusu. Örneğin başarılı bir roket firması ve uydu üzerinden çalışan iletişim ağı var. Ayrıca Tesla, iflas edeceği iddia edilirken Musk’ın olağanüstü çabalarıyla başarıya ulaşmış. Ancak bu halka arzda hissedarların çok büyük riskler aldığı da kesin. Elon Musk’ın dikkatinin hızla bir projeden başka birine kayması, zaman zaman vizyonun ve projeleriyle ilgili stratejilerinin geçersiz olduğunun anlaşılması bunlardan ikisi. Ama asıl risk, Elon Musk’ın başına bir şey gelmesi, mesela kendisine kamyon çarpması… Yani yatırımcı SpaceX’den hisse aldığında parasını Elon Musk hayatta olduğu sürece ona emanet etmiş oluyor. Yapabileceği tek şey Musk’ın uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmesi ve başarılı olması için bol bol dua etmek. Zira Elon Musk’a bir şey olursa şirketin çökmesi kaçınılmaz. Böyle bir durum söz konusu olursa sadece SpaceX hissedarların değil tüm küresel ekonominin etkileneceği de açık. Sonuçta Mars’ta yerleşim mi yoksa Poyais Cumhuriyeti mi daha gerçekçi bilmiyoruz ama kapitalizmin yeni bir aşamaya geçtiği kesin.

Kaynaklar: 1. The value of SpaceX rockets on its stock-market debut, The Economist 12 Haziran 2026

2. SpaceX is capitalism on rocket fuel, The Economist 22 Mayıs 2026
3. Elon Musk becomes world’s first trillionaire as SpaceX ends trading day with valuation of 2.1 trillion $, The Guardian 12 Haziran 2026
4. Wikipedia Gregor MacGregor makalesi